امروز چهارشنبه ۱ خرداد ۱۳۹۸ ۰۱:۴۴
هدر زیر دامنه پیشفرض

مقالات

بررسی و پیشنهاد الگوی اولیه برنامه درسی کارشناسی ارشد مدیریت امور مساجد

میثم لطیفی  ۱۳۹۳/۰۸/۰۸
چکیده هماکنون دوره های متعدد آموزشی رسمی و غیر رسمی در سطح دانشگاهی و حوزوی با محوریت تربیت نظری در علوم انسانی و اجتماعی در سطح ملی و بین المللی طراحی و اجرا می شود. به نظر می رسد با توجه به اهمیت وضرورت توجه به مسجد و پیچیدگی اداره این مکان مقدس در سطح خرد و کلان لازم است رشته آموزشی مستقلی برای حصول به اهداف والای تمدن اسلامی و الگوی اسلامی و ایرانی پیشرفت با محوریت مسجد طراحی شود. نویسنده در این مقاله، ضمن بررسی اجمالی وضعیت رشته های مرتبط با این موضوع در داخل و خارج از کشور و اقدامات صورت گرفته در این خصوص، الگوهای طراحی نظام آموزشی و برنامه درسی را به اختصار مورد توجه قرار داده و نهایتاً با توجه به ادبیات موجود الگوی اولیه دوره آموزش مدیریت مساجد در سطح تحصیلات تکمیلی را ارایه خواهد کرد. روش پژوهش توصیفی تحلیلی است.

1-     مقدمه

در نظام آموزش جدید، برای هر بخش از گستره‌ی علم، رشته تخصصی طراحی شده است. چنین تلاشی از آن جهت بوده که تخصصی‌کردن رشته‌ها، بهره‌وری را افزایش داده و امکان پرداختن به موضوعات نوین را تسهیل می‌‌کند. و البته طراحی و راه‌اندازی رشته‌ها فرایندی پیش رونده و تکاملی است؛ به نحوی که همچنان رشته‌های علمی در حال زایش و گسترش‌اند. به علاوه طی سال‌های اخیر و حسب ضرورت‌های بوجود آمده در نیازهای محیطی- اجتماعی و فاصله گرفتن شاخه‌های علم از یکدیگر، طراحی رشته‌ها به سوی چندرشته‌ای، میان رشته‌ای و فرا رشته‌ای در حال دگردیسی است. در کنار چنین تحولاتی در آموزش، نظام‌های درسی نیز به سمت کاربردی شدن و تحصیلات تکمیلی در حال حرکتند؛ طراحی دوره‌های مدیریت اجرایی، مدیریت کسب و کار و نظایر آن، از این قبیل‌اند.

یکی از عرصه‌های اجتماعی مهم جامعه اسلامی مسجد است. مساجد اولین و مهم‌ترین پایگاه مسلمانان بوده‌ که فراتر از کارکردهای عبادی، دارای نقش‌های متنوعی چون تعلیم و تربیت، ارتباط اجتماعی، فرهنگ‌سازی، حل اختلاف بین مومنان، سازماندهی و آمادگی نظامی و اداره عمومی بوده است. از طرف دیگر، نگاه مدرن تلاش دارد که کارکردهای اصیل مسجد را از آن ربوده و به نهادهای جدید که با فضای معنوی مسجد بیگانه‌اند، واگذار نماید. بوجود آوردن سازمان جدید آموزش و پرورش، دادگستری، شهرداری و حتی سازمان‌های متاخرتری مثل فرهنگ‌سرا و سرای محله از این قبیل اند.

علی‌رغم تاکید فراوان معمار کبیر انقلاب و مقام معظم رهبری بر ضرورت حفظ جایگاه مسجد و نگاه راهبردی به آن، مع‌الاسف امروز مسجد در نگاه برنامه‌ریزان هندسه اقتدار نظام و الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت از شان و منزلت در خوری برخوردار نیست. با توجه به تنوع کارکردی مسجد و انتظارات به حق از این نهاد مقدس از جانب رهبر معظم انقلاب و متدینین، هر اقدامی در مسیر رشد و بالندگی این نهاد مقدس مرضی خدای تبارک و تعالی و موجب رشد و بالندگی جامعه اسلامی خواهد شد.

یکی از اقدامات ضروری که چنین مهمی را تسهیل می‌کند حرکت به سمت نگاه تخصصی به مسجد و برنامه‌ریزی آموزشی- پژوهشی تخصصی درباره این موضوع است. در دوره معاصر و با توجه به پیچیدگی‌های اجتماعی، ساختارهای سنتی، پاسخگو نبوده و نیازمند باز سازماندهی آنها هستیم. این مساله پیش از این توسط شهید مطهری و ذیل مساله تحول در سازمان روحانیت مطرح شده است. همچنین مقام معظم رهبری نیز این مهم را مکرراً در دیدارهای خود با اصحاب حوزه مطرح نموده اند.

اگرچه در لبیک به ندای رهبر انقلاب حوزه علمیه تحولات قابل تقدیری را از خود نشان داده است اما همچنان این تحولات پاسخگوی نیازهای جامعه نیستند. از طرف دیگر ظرفیت های فراوانی هستند که با برنامه‌ریزی می‌توان آنها را به فعلیت رساند که از آن جمله انبوه دانشجویان در رشته های علوم انسانی و استعدادهای فراوان در حوزه های علمیه اند که آمادگی هدایت به سمت معارف مورد نیاز جامعه که از طریق مساجد قابل انتقال‌اند می‌باشند.

نویسنده در این مقاله طرح اولیه رشته اداره امور مساجد را ارایه می‌دهد و البته معتقد است این طرح در ابتدای راه است و با استفاده از نظر خبرگان حوزه و دانشگاه قابل تقویت و تکمیل بوده و به واسطه همت‌های بلند و مخلصانه قابلیت اجرا خواهد یافت.

محقق در پی بررسی پیشینه پژوهش های مرتبط، مقاله و یا پژوهشی را که مستقلاً این موضوع را مورد توجه قرار داده باشد را نیافت. در عین حال در بین تحقیقات فراوانی که مسجد و یا برنامه درسی را به نحو کلی و مستقل مورد توجه قرار داده اند به نکات قابل توجهی دست یافت. کاستی عمده اقدامات و پژوهش‌های گذشته که ضرورت طراحی این رشته را نمایان می‌سازد را ذیل دو عنوان کلی می‌توان ذکر نمود. اولین کاستی در اقدامات صورت گرفته، ناظر به عدم نگاه تخصصی به موضوع مسجد است. در رشته‌های مرتبط درسی به بررسی کلی مدیریت فرهنگی پرداخته شده است و آموزش‌های لازم و تخصصی در باب مسجد ارایه نمی‌شود (مثل برنامه درسی کارشناسی ارشد مدیریت فرهنگی). دومین کاستی ناظر به عدم توجه به جامعیت و گستردگی موضوع مسجد و بازنمایی آن در برنامه درسی است. تنوع کارکردی مسجد چه در نگاه خرد( ناظر به یک مسجد خاص) و کلان (مجموعه مساجد و نگاه سیاستی) اقتضا می‌کند که انبوهی از گرایش‌های آموزشی و تحقیقاتی را ذیل رشته مذکور لحاظ نمود.

با توجه به ضرورت‌ها و کاستی‌های ذکر شده، هدف این پژوهش ارایه الگوی اولیه برنامه درسی رشته مدیریت امور مساجد است. سوال اصلی پژوهش ناظر به مختصات مطلوب رشته خواهد بود؛ اینکه الگوی مطلوب برنامه ریزی درسی چیست، نیازهای جامعه و مسجد که بایستی در برنامه لحاظ شوند، ویژگی‌های ورودی‌ها کدامند و اهداف دوره چه خواهند بود از سوالات فرعی این تحقیق خواهند بود.

روش پژوهش توصیفی- تحلیلی خواهد بود. محقق با بررسی کتابخانه‌ای تحقیقات و مستندات گذشته تلاش دارد  به سوالات مذکور در تحقیق پاسخ دهد.

2-     مرور مطالعات و اقدمات گذشته

در این قسمت، ابتدا در خصوص بستر اجرای برنامه درسی یعنی دانشگاه دینی به معنای اعم آن خواهیم پرداخت. این قسمت بخشی از مطالعات قبلی که توسط بابک حمیدیا زیر نظارت نویسنده در سال 1393 در دانشگاه امام صادق انجام شده می باشد.

 

2-1- دانشگاه دینی در سطح جهانی

از آنجایی که دانشگاه دینی مفهومی انتزاعی است که مصادیق آن در قالب ادیان مختلف ظهور و بروز می‌کند لذا تعریف جامع و دقیقی از این مفهوم تاکنون صورت نپذیرفته است. با بررسی‌های صورت گرفته، مراکز آموزشی که به نوعی با موضوع دین در ارتباط هستند در متون مربوطه به صورت ذیل تعریف شده اند:

مؤسسات ایمان- محور[1]: عبارت است کالج، دانشگاه، مدرسه علوم دینی یا مرکز آموزشی که توسط یک نهاد مذهبی حمایت می‌گردد.

مدارس علوم دینی[2]: مدارسی که در آن صرفاً علوم دینی تدریس می ‌گردد. این مدارس بیشتر در بین دو دین یهود و مسیحیت رایج است و عمدتاً تحت نظارت یک کلیسا و یا کنیسه می‌باشد و فارغ‌التحصیلان آن در مراکز دینی از جمله کلیسا مشغول به کار می‌گردند. این مدارس در قرن نوزدهم برای تربیت اساتید به کار می‌رفته است. پذیرش این مدارس بیشتر در مقطع دبیرستان و پس از آن (شامل کالج یا دانشگاه) است.[3] می توان این مدارس را با تفاوت هایی در سازماندهی شبیه حوزه‌های علمیه در کشورهای اسلامی دانست.

دانشگاه‌/ دانشکده کتب مقدس: در ادیان مختلف دانشگاههایی با عنوان کتاب مقدس آن دین تاسیس گردیده است. نمونه این دانشگاه‌ها دانشگاه انجیل[4] است که در آن محور اصلی کتاب مقدس انجیل می‌باشد و کلیه آموزشها و پژوهشها حول کتاب مقدس صورت می‌پذیرد. تفاوت این دانشگاه‌ها با مدارس علوم دینی مسیحی مستثنی کردن فلسفه از برنامه درسی می‌باشد. عمدتاً این دانشگاه‌ها تا سطح کارشناسی می‌باشند. [5] چنین رشته‌ها و دانشکده‌هایی شبیه دانشکده‌های علوم قرآنی در کشورهای اسلامی می‌باشد.

دانشگاه اخلاقی : دانشگاهی که فرامین اخلاقی در آن رعایت می گردد و در فرهنگ آن تثبیت شده است.

دانشگاه فضیلت‌گرا: جان نیکسون[6] در کتاب خود با عنوان به سوی دانشگاه فضیلت‌گرا[7]، با به چالش کشاندن نگاه رایجی که نسبت به دانشگاه خوب[8] وجود دارد، سعی دارد بنیان‌های اخلاقی کارکردهای دانشگاهی را  اعم از آموزش، پژوهش، دانش‌پژوهی[9] و به طور کلی روابط دانشگاهی، بازتعریف نماید. در نگاه رایج، همواره دانشگاه خوب دانشگاهی است که به لحاظ کارآیی اقتصادی، مدیریتی اثربخش داشته باشد. کارآفرینی، پیشرفت و نوآوری رقابتی نیز از جمله معیارهای مهم ارزیابی و قضاوت در خصوص یک دانشگاه نیک به شمار می‌رود. اما طبق نظر نیکسون این قبیل اهداف و شاخص‌ها، پیوسته در بیشتر دانشگاه‌ها پیگیری می‌شود و آنچه در خصوص یک دانشگاه خوب از اذهان دور می‌ماند، تعالی دانشگاهی[10] و نفع عامه[11] است. هدف نیکسون آن است که ضعف رهبری فکری مدیران دانشگاه‌ها و سیاست‌گذاران آموزش‌عالی را نسبت به غفلت از منافع عمومی، در اثر حاکمیت بیش از حد نظام سرمایه‌داری غرب که بعد از بحران مالی سال 2008 رو به افول است  به آنها گوشزد نموده و ایشان را نسبت به مسؤولیت‌های اخلاقی‌ و فرهنگی‌ای که در قبال دانشگاه‌ها و جامعه‌شان بر عهده دارند، بیدار نماید (Nixon, 2010). این رویکرد به دانشگاه سبب پایه‌گذاری دانشگاهی نوین با رویکردهای فضیلت‌گرا می‌باشد. در این رویکرد تاکید اصلی بیشتر بر فرهنگ دانشگاهی می‌باشد.

دانشکده‌های دین‌شناسی یا علم الادیان[12]: دین شناسی، دین‌پژوهی یا مطالعات ادیان، عنوانی است که تقریباً از دهه ۶۰ میلادی به خصوص در آمریکا برای اشاره به یک رشته دانشگاهی مستقل در حوزه علوم انسانی (Humanities) بکار می‌رود. پیش از رواج این اصطلاح، عناوینی همچون ادیان هم‌سنجشی یا تطبیقی[13]  نیز بکار برده می‌شدند. زادگاه این رشته، همانند سایر رشته‌های نوین علوم انسانی اروپاست. مکس مولر[14]  آلمانی کسی بود که اولین کرسی استادی با عنوان ادیان تطبیقی در دانشگاه آکسفورد به افتخار وی افتتاح شد. عنوان اخیر در واقع معادل انگلیسی ای بود که در قبال اصطلاح آلمانی religionswissenschaft که معنای لغوی آن علم ادیان  است برابر نهاده شده بود. از مکس مولر کتابی با همین عنوان به زبان انگلیسی به جای مانده است که به عنوان نخستین متن کلاسیک این رشته از آن یاد می‌شود.

دانشکده‌ الهیات: در دانشگاه‌های جهان دانشکده‌هایی تحت عنوان دانشکده الهیات وجود دارد که به بررسی ماهوی یک دین می‌پردازند. معادل این دانشکده‌ها در ایران نیز وجود دارد و تحت همین عنوان مشغول به فعالیت می‌باشند. مباحثی همچون کلام اسلامی نیز با محتویات این رشته قرابت زیادی دارد.

دانشگاه‌های ادیان: دانشگاههایی که به دلیل وابستگی به دین خاصی عنوان آن دین را برای دانشگاه خود انتخاب نموده‌اند. این دانشگاه‌ها متناسب با هر دین و گرایش مذهبی تعریف شده اند و برخی دارای انجمن‌های خاصی نیز می‌باشند. در بررسی این دسته دانشگاه‌ها صرف تسمیه دانشگاه به دین خاص مد نظر بوده و امکان دارد مصادیق این دسته از دانشگاه‌ها همپوشانی با سایر تعاریف داشته باشند. دانشگاه‌های مسیحی، دانشگاه‌های یهودی، دانشگاه‌های اسلامی، دانشگاه‌های بودایی و .... از این نوع دانشگاه‌ها می‌باشند.

در جدول ذیل منظر تعریف دانشگاه دینی، تعریف و مصادیق مذکور در خصوص دانشگاه اسلامی آورده شده است:

منظر تعریف دانشگاه دینی

تعریف دانشگاه دینی

انطباق با معیارهای دانشگاه اسلامی

دانشگاه دینی از حیث هیئت موسس و ذی‌نفعان:

دانشگاهی دینی است که توسط یک نهاد دینی پایه‌گذاری شده باشد.

 

دانشگاه دینی از حیث چشم انداز ها، سیاست ها، اهداف و طرحها:

 

دانشگاهی که هدفش پیاده کردن احکام الهی و خدمت به جامعه دینی باشد.

    • دانشگاهی شکل گرفته براساس مبانی اسلامی(اکبری جدی، رسالت: 19 آذر 84 ).
    • پیاده کردن احکام و قوانین اسلام و قرآن در جامعه اسلامی(میرزا محمدی و صحبت لو، دانشگاه اسلامی: سال یازدهم، شماره یک).
    • دانشگاه اسلامی محل تولید نرم افزار و روش های اسلامی برای جامعه موحد(دهقانی، سیاست روز: 1 بهمن 84).
    • دانشگاهی در جهت بومی کردن علم(رسایی، اعتماد ملی: 16 مرداد 84).
    • دانشگاهی برای رفع احتیاجات ملت(موسوی خمینی، 1378: 340).
    • تربیت متخصصیینی برای ملت و نه برای شرق و غرب(موسوی خمینی،‌1378: 359).
    • پیوند داشتن با جامعه دینی (اسلامی)(دانشگاه و مسئله اسلامی شدن، [بی تا]).

مشارکت افراد در پرتو معارف دینی (اسلامی) با احساس تعهد و مسئولیت نسبت به رشد و تعالی جامعه و تحقق اهداف و ارزش‌های دینی (اسلامی) در فعالیت‌های اجتماعی(سند دانشگاه اسلامی).

دانشگاه دینی از حیث عنوان و یا حضور در یک جامعه دینی:‌

 

هر دانشگاهی که در عنوان آن نام دین خاصی ذکر گردیده است.

استقرار دانشگاه در در نظام و جامعه دینی (اسلامی)(دانشگاه و مسئله اسلامی شدن).

 

دانشگاه دینی از لحاظ روش ها، روند ها، فرایند ها، سیستم ها و در کل تکنولوژی:

 

 

دانشگاهی که در همه روش های انجام کارش دین رسوخ کرده باشد.

o اسلامی بودن روابط، روش ها و سیستم در دانشگاه(حسینی خامنه ای، بیانات در جمع طلاب: 28 آذر 69).

o وجود روش ها و متدولوژی تنظیم کننده رابطه میان علم و دین در رشته های گوناگون(دژکام، دانشگاه اسلامی: شماره 17، بهار 82).

o اسلامی بودن اساس، روش و سیستم ها در دانشگاه(میرزا محمدی و صحبت لو، دانشگاه اسلامی: سال یازدهم، شماره یک).

دانشگاه دینی از حیث برنامه‌های آموزشی:

 

هر دانشگاهی که در آن علوم دینی (رویکرد حداقلی و حداکثری) تدریس و مورد پژوهش قرار می‌گیرد.

o دارای آموزش‌های معرفت الهی و معنوی(دانشگاه اسلامی، [بی تا]).

o دانشگاهی که در آن علم از درون مبانی فکری و اعتقادی خود ما بجوشد و دست گدایی ما به سمت دشمن دراز نباشد(میرزا محمدی و صحبت لو، دانشگاه اسلامی: سال یازدهم، شماره یک).

دانشگاه دینی از حیث منابع انسانی:

 

هر دانشگاهی که منابع انسانی آن (دانشجو، استاد، کارکنان و مسئولین) معتقد به دین خاصی باشند: در نگرش ها، بینش ها و رفتارها.

o پرهیز از جذب و انتصاب مدیران استعماری و صوری و بسیار کم حضور در حوزه گروههای آموزشی(بررسی شاخص های دانشگاه اسلامی).

o اسلامی بودن روش ها و روابط(نوایی، دانشگاه اسلامی: شماره 18 و 19).

o اسلامی بودن فضای ذهنی حاکم بر دانشگاه؛ یعنی دانشجویان، اساتید و کارکنان همگی اسلامی بر مبنای اندیشه اسلامی بیندیشند(حسینی خامنه ای، دانشگاه اسلامی: شماره 1).

o اسلامی بودن روابط، روش ها و سیستم در دانشگاه(حسینی خامنه ای، بیانات در جمع طلاب: 28 آذر 69).

o تهذیب و تعهد در کنار تحصیل(موسوی خمینی، 1378: 413).

o عدم وابستگی فکری به غرب(موسوی خمینی، 1378: 360).

o حاکمیت بینش توحیدی برتمام شئون دانشگاه و تفکر و اندیشه دانشگاهیان(سند دانشگاه اسلامی، [بی تا]).

o مشارکت افراد در پرتو معارف دینی (اسلامی) با احساس تعهد و مسئولیت نسبت به رشد و تعالی جامعه و تحقق اهداف و ارزش‌های دینی (اسلامی) در فعالیت‌های اجتماعی(سند دانشگاه اسلامی، [بی تا]).

 

دانشگاه دینی از حیث محصولات:

هر دانشگاهی که محصولات آن (علمی، آموزشی، پژوهشی، فرهنگی و ...) دینی باشد (دینی یا بومی باشد).

o دانشگاهی در جهت بومی کردن علم(رسایی، اعتماد ملی: 16 مرداد 84).

o خروجی دانشگاه یک خروجی اسلامی باشد(نوایی، دانشگاه اسلامی: شماره 18 و 19).

    • تولید علم دینی(شاطری، [بی تا]).

دانشگاه دینی از حیث فرهنگ حاکم بر دانشگاه:

 

توسعه و ترویج دین در حوزة فرهنگ یعنی نزدیک کردن آیین رفتاری، بینشی و منشی دانشگاه‌ها، به الگوی فرهنگ اسلامی»[15].

 

هر دانشگاهی که قوانین و مقررات حاکم بر آن (در فرهنگ / در نمادهای فیزیکی و ظواهر آن/ فرایند های کاری و ارزش های کاری)

منبعث از دین خاصی باشد و در سطوح نمادها، رفتارها و ارزشها تبلور دین خاصی در آن مشاهده می‌شود.

 

    • دانشگاهی شکل گرفته براساس مبانی اسلامی(اکبری جدی، رسالت: 19 آذر 84 ).
    • ارزش های حاکم بر آن دانشگاه اسلامی می باشد(علم الهدی، دانشگاه اسلامی: شماره 17).
    • نمود اسلام در در همه ابعاد دانشگاه(نوایی، دانشگاه اسلامی: شماره 18 و 19).
    • معماری دانشگاه اسلامی می باشد(در کنار سایر عوامل) (حسینی خامنه ای، دانشگاه اسلامی: شماره 1).
    • اسلامی بودن روش ها و روابط(نوایی، دانشگاه اسلامی: شماره 18 و 19).
    • اسلامی بودن فضای ذهنی حاکم بر دانشگاه(حسینی خامنه ای، دانشگاه اسلامی: شماره 1).
    • دانشگاهی مستقل و عدم وابستگی به غرب و شرق(موسوی خمینی، 1378: 251 تا 252).
    • پیوند داشتن با جامعه دینی (اسلامی)(دانشگاه و مسئله اسلامی شدن، [بی تا])
    • حاکمیت بینش توحیدی برتمام شئون دانشگاه و تفکر و اندیشه دانشگاهیان(سند دانشگاه اسلامی، [بی تا]).
    • محیطی سرشار از معنویت و مکارم اخلاق(سند دانشگاه اسلامی، [بی تا]).

در این مقاله تلاش شد برخی برنامه‌های درسی نزدیک به هم شناسایی شوند. برای مثال دانشگاه مک فیلد(http://www.mihe.org.uk) در انگلستان در دانشکده علوم اداری خود رشته مدیریت امور مساجد را با سه گرایش مدیریت مالی مساجد و مدیریت اوقاف و مدیریت رفتار سازمانی تعریف نموده است.

همچنین دانشگاه واشنگتن رشته مدیریت امور کلیساها را در سه گرایش امور راهبان، امور تامین مالی و تبلیغات تعریف نموده است.

2-2- مدارس امام خطیب ترکیه

کشور ترکیه علی‌رغم تاکید بر لائیتسه در اداره کشور، همچنان امور مذهبی را به صورت دولتی کنترل و هدایت می‌کند. یکی از بزرگ‌ترین وزارت‌خانه‌های این کشور، سازمان دیانت است که راهبری و مدیریت شئون مذهبی و امور مساجد را بر عهده دارد.

بر اساس آمار سازمان دیانت تعداد مساجد ترکیه نزدیک به 75 هزار مسجد است که در حدود 64 هزار مسجد دارای کادر و مابقی فاقد کادر هستند. تعداد پرسنل مساجد زیر نظر سازمان 67 هزار نفر شامل 57342 نفر امام خطیب و 9849 نفر مؤذن ـ خادم هستند.

مدارس امام خطیب که زیر نظر این سازمان قرار دارد مسولیت آموزش و تربیت نیرو برای امور مذهبی و مساجد را عهده دار است. همچنین این مجموعه در 9 مرکز، آموزش سازمان امر تعلیم پرسنل شاغل در مناطق مختلف انجام می پذیرد. در مدت 3 سال تعداد 4648 نفر در مراکز آموزشی مذکور آموزش دیده اند. علاوه بر این، دو مرکز آموزشی استانبول و قونیه به عنوان مراکز ویژه آموزشی تعیین شده اند. در مراکز مذکور از سال 1976 تاکنون تعداد 531 نفر آموزش دینی به عنوان شغل دیده اند. در کلاس‌های مذکور، پرسنلی که از دانشکده های الهیات فارغ التحصیل شده اند مدت 5ـ2 سال به امر یادگیری تخصصی دین مشغول می شوند و افراد موفق با عنوان مفتی و واعظ منصوب می‌شوند.

سازمان دیانت همچنین به برقراری کلاس های مربوط به اذان و خطابه اقدام نموده است. کلاس های مذکور با هدف آموزش اذان خوانی با صدای خوش و همچنین ایراد خطابه و سخنرانی به شیوه امام خطیب‌ها تشکیل می‌گردند. تاکنون حدود 1051 نفر مؤذن و 5678 نفر امام خطیب از کلاس های مذکور فارغ التحصیل شده اند.

در داخل کشور نیز فعالیت‌های مأجوری صورت گرفته است. سفیران هدایت- مرکز آموزش های تخصصی تبلیغ حوزه علمیه قم نمونه ای از این فعالیت‌هاست. این مرکز دارای اهداف زیر است:

الف) اهداف آموزشی:

1 - آشنایی با علوم مورد نیاز مبلغ، برای استفاده از منابع اسلامی;

2 - تسلط بر فنون و مهارتهای تبلیغی;

3 - آشنایی با معارف اسلامی و مباحث مورد نیاز مخاطبان .

ب) اهداف تربیتی:

1 - نهادینه شدن اخلاق اسلامی و حسن سلوک اجتماعی;

2 - افزایش تقید نسبت به احکام شرعی و دستورات دینی;

3 - رشد انگیزه دفاع از اسلام و نظام اسلامی .

دروس آموزشی و برنامه های تربیتی، براساس اهداف مذکور تدوین شده که برخی از عناوین آنها عبارتند از:

ادبیات، فقه، اصول، منطق، عقاید، تجوید، تفسیر قرآن، حدیث شناسی، روان شناسی، جامعه شناسی، تاریخ و سیره معصومین علیهم السلام، مدیریت، آداب معاشرت، مشاوره و راهنمایی، روش کلاسداری و شیوه های تبلیغی.

همچنین در برنامه درسی جدیدی که به وزارت علوم عرضه شده است دوره کارشناسی ارشد مدیریت امور فرهنگی با دو گرایش برنامه ریزی امور فرهنگی و مدیریت امور فرهنگی تا حدودی به موضوع مسجد نزدیک شده‌اند.

جمع‌بندی بحث اینکه دانشگاه‌های دینی پدیده جدیدی نیست از جامع الازهر که از قرن 4 هجری تاکنون فعال بوده است و دانشگاه های نوظهور در عربستان و مالزی و رشته های مرتبط با مسجد در کشوری مثل انگلیس همه و همه نشان دهنده‌ی مسئولیت مضاعف سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان داخلی در این زمینه است. رشته های موجود داخلی نیز تخصصی مسجد نبوده (توجه عمومی به فرهنگ) و از جامعیت لازم برخوردار نیستند(توجه به بعد عبادی و تبلیغی و غفلت از سایر کارکردها) که ضرورت طراحی رشته را دو چندان می‌کنند.

 

3-     ضرورت تاسیس رشته اداره امور مسجد

در بخش قبل نشان دادیم دغدغه‌ی مدیریت فرهنگ و به طور خاص مدیریت مساجد مقوله‌ی جدیدی نیست و در برخی مراکز علمی و دانشگاهی در قالب رشته های رسمی دانشگاهی مورد توجه است. آنچه سوال بر انگیز است این که چرا تاکنون به این موضوع به نحو در خور توجه نشده است؟

چند جواب برای این سوال وجود دارد.

مدیریت مسجد پیچیده نیست. برخی معتقدند مدیریت مسجد پیچیده نیست که بخواهیم برای آن رشته طراحی کنیم. در حالی که وقتی به کارکردهای مسجد در اسلام نگاه می کنیم انبوهی از وظایف متوجه مسجد است در حالی‌که هماکنون به کارکرد حداقلی تنزل یافته است. ما در این مقاله تلاش می‌کنیم گستردگی موضوع را در عناوین دروس نشان دهیم.

تاکنون برای این موضوع رشته ای تعریف نشده است. برخی منتظرند رشته ای در دنیا و خصوصاً در غرب تعریف شود تا بر آن اساس رشته ای نو در کشور رونویسی شود. این نگاه منفعلانه متاسفانه حتی در سطوح بالا و برخی برنامه ریزان علمی و فرهنگی کشور وجود دارد. ضمن تقبیح این نگاه باید گفت ما در بخش‌های قبلی نشان دادیم مسیحیت منحرف و برخی فرق تازه ساخته در این زمینه فعالیت کرده و رشته و دانشگاه راه انداخته‌اند که باید عبرت آموز باشند. آنچه یک رشته را رشته می کند مشابه‌سازی با آنچه موجود است نیست بلکه نیاز واقعی جامعه و اتقان در طراحی دوره است.

راه‌اندازی دوره هزینه بالایی دارد. احتمالاً برخی مساله هزینه زیاد تاسیس دانشگاه و مرکز حوزوی مختص این کار را مطرح کنند که در جواب باید گفت در مرحله اول لزومی به تشکیلات مفصلی نیست بلکه می‌توان این رشته را در کنار سایر رشته‌ها ارایه کرد و در گام های بعد با جذب منابع از محل موقوفات و خیرات، نسبت به تاسیس دانشگاه امام سجاد علیه السلام با ماموریت اقامه نماز در جامعه اسلامی اقدام نمود.

در صورت برگزاری دوره با کمبود متقاضی مواجه خواهیم شد. در جواب باید گفت امروز نزدیک به دو میلیون دانشجوی علوم انسانی در کشور در حال تحصیل هستند که اگرچه در بدو ورود به دانشگاه از انگیزه بالایی برخوردارند اما به مرور برای بسیاری از ایشان آینده مبهم و نا امید کننده می شود (محتوای نامناسب دروس، فضای تحصیل و پژوهش، آینده شغلی و ...). در بین انبوه ایشان قطعاً تعداد قابل توجهی وجود دارند که با گزینش صحیح توانایی ادامه تحصیل در این رشته را دارند. ضمن این که هماکنون برخی از طلاب برای ادامه تحصیل وارد برخی رشته های دانشگاهی می‌شوند که برای ایشان تکرار مکررات و یا بی تفاوت نسبت به رسالت حوزوی ایشان است. هدایت بخشی ازطلاب به این عرصه می تواند بخشی از نیازهای واقعی را پاسخگو باشد. ضمناً تاسیس رشته لزوماً به معنای گسترش بی محابای آن نیست بلکه به مرور زمان و با توجه به امکانات و کشش دانشجو نسبت به گسترش رشته اقدام نمود.

مباحث دینی قابل تبدیل شدن به واحد و کلاس درس نیست.  شاید برخی بگویند در صورتی که مباحث دینی به واحد و کلاس درس تبدیل شوند از اخلاص در آن کاسته می‌شود. در جواب باید گفت اولاً دوگان مخلصان بی‌مدرک و بی اخلاصان با مدرک حداکثر در قواره یک ذو حدین جعلی است. آیا واقعاً برگزاری دوره های منظم و هدف دار که در پایان دوره گواهی و مدرک هم داده می‌شود از بی برنامگی و هدر دادن وقت طلبه و عدم آماده‌سازی وی برای خدمت در مهمترین و استراتژیک ترین پایگاه اسلام خطرناک‌تر است؟ مساله تشکیلات و کار سازمان یافته و منظم ضروری است؛ آنچه خطرناک است مدرک گرایی و غفلت از خطر مدرک گرایی است که بایستی در گزینش‌ها و برنامه تربیتی دوره آموزشی به آن توجه نمود.

4-     الگوی‌های برنامه‌ریزی درسی و طراحی رشته

پس از مرور مطالعات و اقدامات صورت گرفته و ضرورت تاسیس رشته تحصیلی در باره اداره امور مسجد لازم است مقدمتاً در باب الگوهای برنامه ریزی درسی صحبت شود تا بر آن اساس برنامه پیشنهادی ارایه شود.

برنامه‌ریزی درسی[16] از لحاظ مفهومی اشاره به فرایندی دارد که حاصل یا نتیجه آن برنامه درسی است(برنامه ریزی درسی، دایره‌المعارف آموزش عالی، بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی، جلد اول، صفحه 210، تهران، 1383،چاپ اول).

اگر بخواهیم تجارب یادگیری دانشجویان را در دوره‌های تحصیلی متفاوت مدیریت کنیم تا به یک سلسله اهداف متناسب با نظام ارزشی و شرایط ملی برسند، نیاز به طرح و نقشه داریم. نام این نقشه از نظر علمی برنامه‌درسی است (ملکی،1387،ص6). (برنامه‌ریزی درسی و مدرسه، گفتگو با دکتر حسن ملکی، ماهنامه رشد مدیریت مدرسه، شماره 8، اسفند 1387، ص6).

برنامه درسی به‌عنوان یک رشته مستقل، تا سال1900م، مرزهای خود را نمی‌شناخت. در واقع در این سال برنامه‌ریزی درسی به‌تدریج با تالیف کتاب‌های تخصصی رشد یافت؛ به‌خصوص کتاب فرانکلین بوبیت که در 1918م به‌چاپ رسید. پس از آن، مسایل این حوزه، توجه بسیاری از صاحبنظران و متخصصان آموزش را به خود معطوف ساخت (پروند،1374). دانش‌ سازمان‌یافته حرفه‌ای نیز منجر به تکامل و تالیف نخستین دایرةالمعارف بین‌المللی برنامه درسی در 1991 شد و بدین طریق مطالعات برنامه ‌درسی به‌عنوان یک رشته تخصصی از اوایل قرن بیستم میلادی شکل گرفت (قورچیان وتن‌ساز،1374).

ایش[17](1991) برنامه درسی را به پنج بعد یا جز اصلی تقسیم می‌کند:

  1. چارچوبی از مقدمات و مفروضات درباره فراگیرنده درس و جامعه
  2. اهداف عمومی و اختصاصی
  3. محتوا یا ماهیت موضوع، همراه با انتخاب قلمرو و نتیجه حاصل از آن
  4. الگوهای انتقال؛ از جمله روش‌ها و محیط‌های یادگیری
  5. ارزشیابی

علاوه بر این تقسیم‌بندی، مهر محمدی (1381) عوامل و عناصر تشکیل‌دهنده برنامه درسی را که اغلب در مباحث مربوط به الگوهای برنامه‌ریزی درسی از آن‌ها یاد می‌شود شامل اهداف، محتوا، فعالیت‌های یادگیری فراگیران و بالاخره روش‌های ارزشیابی می‌داند.

شکل 1 الگوی جامع برنامه درسی (خندان، 1386، ص 33)


خندان در الگوی برنامه ریزی درسی رشته معارف اسلامی شکل شماره یک را پیشنهاد داده است(خندان، 1386).

 


 

 

 

 

مبانی

 

جامعه

 

دانشجو

 

اهداف

 

یادگیری

 

دانش

معیارهای انتخاب محتوا

معیارها و روشهای سازماندهی محتوا

محتوای برنامه درسی

 

سازماندهی

اجرا

ارزشیابی



 

5-     برنامه درسی پیشنهادی رشته مدیریت امور مساجد

با عنایت به الگوی برنامه درسی و همچنین با توجه به ساختار برنامه درسی مصوب در وزارت علوم برنامه پیشنهادی رشته مدیریت امور مساجد به صورت زیر پیشنهاد می‌شود.

-1عنوان رشته: مدیریت امور مساجد

-2مقطع تحصیلی: کارشناسی ارشد

با توجه به ویژگی‌ های ورودی‌ ها که یا از حوزه هستند و یا از وکه با

-3طول دوره: دو و نیم سال

-4سابقه‌ی دوره:                          تأسیسی g                               اصلاحیc                               تصویبیø

5-ضرورت راه‌اندازی دوره:

6- سیاست‌های اتخاذ شده در تدوین برنامه درسی

میان رشته‌ای بودن

دانشجو و طلبه در کنار هم

7-اهداف کلی دوره:

با عنایت به استعداد، توانایی و سطح مسئولیت‌پذیری دانشجو و بر اساس آموزه‌های اسلامی و معارف ناب قران و اهل‌بیت علیهم السلام و منویات ولی معظم فقیه و با تاکید بر مطالعات و پژوهش‌های میان‌رشته‌ای و فرارشته‌ای این دوره با هدف کلی اقامه نماز در جامعه اسلامی و نیل به مسجد طراز اسلامی در چهار مسیر برگزار می‌شود:

الف) تربیت امام جماعت در تراز مسجد اسلامی در سطح ملی و بین المللی از بین طلاب علوم دینی با حداقل مدرک سطح 2 در بدو ورود.

ب) تربیت معین امور مسجد(جهت عضویت در هیات امنا، مدیریت امور داخلی مسجد و ...) در تراز مسجد اسلامی از بین طلاب علوم دینی با حداقل مدرک سطح 2 در بدو ورود و یا کارشناسی رشته های مرتبط مثل مدیریت، حقوق، الهیات، معماری ، علوم اجتماعی، روان‌شناسی، مددکاری اجتماعی، مطالعات خانواده و زنان و ...

ب) تربیت محقق و صاحب نظر در مطالعات مسجد از بین طلاب علوم دینی با حداقل مدرک سطح 2 در بدو ورود و یا کارشناسی رشته های مرتبط مثل مدیریت، حقوق، الهیات، معماری ، علوم اجتماعی، روان‌شناسی و ...

ج) تربیت کارشناس و مدیر و مشاور در امر سیاستگذاری امور مساجد از بین طلاب علوم دینی با حداقل مدرک سطح 2 در بدو ورود و یا کارشناسی رشته های مرتبط مثل مدیریت، حقوق، الهیات، معماری، علوم اجتماعی، روان‌شناسی و ...

 

الف )اهداف شناختی:

دستیابی به عمق و مرزهای مطالعات حوزه مسجد و مدیریت اسلامی

درک و فهم نظریه‌ها و الگوهای مرسوم در مدیریت متعارف و اسلامی.

کاربرد و استعمال نظریه‌ها در عمل و دستیابی به قابلیت واکنش مدبرانه به شرایط واقعی در باب مسجد.

تجزیه و تحلیل و تفسیر مولفه‌ها و اصول مندرج در مدیریت و سازماندهی آنها بر اساس مبانی اسلامی.

ایجاد ساختارهای جدید، مدل‌ها، رویکردها و ایده‌های نو در مدیریت مسجد بر اساس آموزه‌های اسلامی.

ارزشیابی، اعتبارسنجی و بررسی مفید بودن ساختارها و الگوهای موجود مدیریت مسجد.

ب) اهداف گرایشی:

آمادگی برای تجربه و شوق برای اقدام عملی، مطالعه و پژوهش در عرصه مدیریت مسجد.

درونی‌سازی ارزش‌های اسلامی و وصول به اتحاد علم و عالم حول حقیقت اسلام در عرصه مدیریت مسجد.

ج) اهداف مهارتی:

قابلیت در مشاهده دقیق و توانایی در به کارگیری دانش مدیریت بر اساس مبانی و اصول اسلامی در امور مسجد.

کسب مهارت اداره و مدیریت در سطح مسجد و کلان، ملی، منطقه‌ای و جهانی بر اساس باورهای اسلامی.


 

جدول کلی دروس کارشناسی ارشد مدیریت امور مساجد

ردیف

عنوان

تعداد واحد

توضیحات

1

دروس پیش نیاز

-

بر اساس تشخیص گروه آموزشی

2

دروس اصلی

14

مشترک بین طلاب و دانشجویان

3

دروس انتخابی

10

بر اساس توانایی و علاقه علمی دانشجو از جدول دروس

4

پروژه پایانی

4

بر اساس دروس انتخابی

 

جمع

28

 

جداول تفصیلی عناوین دروس

دروس پیش‌نیاز

این دروس حسب توانایی فرد و صلاح‌دید گروه آموزشی ارائه می شود. دروس مذکور فاقد واحد بوده و فقط قبولی در آن شرط است.

ردیف

عنوان درس

ساعت

توضیح

1

قرائت و تجوید

2

تصحیح قرانت و تجوید پیشرفته

2

زبان و ادبیات فارسی

2

آشنایی با نگارش اداری، ادبیات مربوط به مسجد و عبادت

3

مهارت‌های تحصیلی

2

روش‌های مطالعه، فیش‌نویسی، نگارش علمی، هدف‌گذاری، نویسندگی

4

آشنایی با احکام نماز و مسجد

2

آشنایی با احکام نماز، مسجد و مسائل مبتلی‌به مطابق با فتاوی علمای معاصر

5

آشنایی با نرم افزارهای رایانه

2

در حد ICDL

جمع

10

 


 

دروس اصلی (مشترک)

ردیف

عنوان درس

واحد

ساعت

پیش‌نیاز

1

اخلاق اسلامی در مسجد

1

1

 

2

مسجد و تمدن اسلامی

2

2

 

3

سمینار مطالعات تطبیقی معابد دینی

2

2

 

4

روش تحقیق کاربردی

3

3

 

5

مباحث ویژه فقهی

2

2

 

6

مکاتب و نظریه های مدیریت و سازمان

2

2

 

7

مدیریت امور فرهنگی

2

2

 

جمع

14

14

 

 

دروس اختیاری

ردیف

عنوان درس

واحد

ساعت

پیش‌نیاز

1

فقه تخصصی

2

2

با تاکید بر فقه الصلاه و فقه الاداره

2

فقه السیره صلاه و مسجد

2

2

بررسی روایی-تاریخی سیره پیامبر و اهل بیت در امور مسجد و نماز

3

فنون سخنوری و تبلیغ پیشرفته

2

2

آشنایی با فنون سخنوری، شیوه های تبلیغ موثر، بررسی الگوهای موفق

4

اصول و فنون سرپرستی در مساجد

2

2

مدیریت هیات امنا، تشکل های وابسته به مسجد، قوانین و مقررات مربوطه،

5

مدیریت افراد و منابع انسانی در مسجد

2

2

مسائل نیروی انسانی، مدیریت نیروهای داوطلب، سازوکارهای جذب، انگیزش، نگهداشت و تنظیم سطح همکاری در سطح مسجد

6

اخلاق کاربردی اهل مسجد

2

2

اخلاق هنجاری در محیط مسجد، مدیریت رفتار فردی، بررسی موارد خاص و تقویت ملکه رفتار حسنه با اهالی مسجد و محل

7

الحان و نغمات

2

2

آشنایی با و تقویت نغمه های قرائت در تلاوت قران، ترتیل خوانی، قرائت نماز، اذان‌گویی، مکبری، مرثیه‌خوانی

8

مدیریت زمان

2

2

آشنایی با مفاهیم مدیریت زمان، هدف گذاری، برنامه ریزی،اجرا، کنترل و خاتمه یک فعالیت

9

مدیریت وقایع مسجد

2

2

شیوه مدیریت بهره ورانه ایام الله و مراسمات و مناسبت‌ها، اعتکاف، محرم، رمضان، دهه فجر و...

10

مدیریت دانش و اطلاعات مسجد و محله

2

2

مدیریت دانش و الگوهای مدیریت داده ها، تبدیل داده به اطلاعات، سازماندهی، کاربست و ارزیابی دانش درونی و ضمنی تولید شده در مسجد

11

خلاقیت و نوآوری

2

2

فنون و روش های تقویت خلاقیت و نوآوری در مسجد و امور فرهنگی

12

معماری مسجد و محله

2

2

تاریخ معماری مساجد، الگوهای معماری اسلامی در مساجد، مولفه های معماری طراز مسجد اسلامی، بررسی آثار معماری و مکان یابی بر تغییر رفتار محله

13

بهداشت و ایمنی برای مسجد

2

2

بررسی الگوهای ارتقا بهداشت محیط مسجد، نکات و فنون ارتقا سلامت، مکان یابی کفشداری، رائحه مطبوع و مباحث ایمنی شامل آتش سوزی و امنیت مسجد، سرقت و تروریسم

14

مدیریت تجهیزات و نگهداشت اموال مسجد

2

2

مسائل مربوط به مدیریت تجهیزات، خرید، انبارداری، نگهداری، تعمیرات تجهیزات، مدیریت جامع نگهداری و تعمیرات

15

سازمان های فرهنگی

2

2

آشنایی با سازمان های فرهنگی، وظایف سازمان‌های فرهنگی، نحوه ارتباط گیری

16

مدیریت امور خیریه

2

2

برنامه ریزی، تامین، سرمایه گذاری، نظارت در امور خیریه

17

مدیریت وقف

2

2

هدایت نیات واقفان، شناسایی و تشویق واقفان، حفظ موقوفات از تعرض و تصرف نابجا، عمران موقوفات، بهره‌وری موقوفات

18

محیط شناسی خرد و کلان

2

2

سازوکارهای شناخت محله، اقوام و قومیت ها، زبان، فرهنگ بومی

19

بازاریابی اجتماعی

2

2

اصول بازاریابی، انواع بازاریابی، بازاریابی در اسلام، بازاریابی اجتماعی و فنون آن برای مسجد

20

تحلیل سیاسی برای اهل مسجد

2

2

شبهه‌شناسی، فنون تحلیل سیاسی، کانال‌های دریافت اطلاعات صحیح، مخاطب سنجی و شیوه‌های ارایه

21

مدیریت آموزشی

2

2

مبانی فلسفی تعلیم و تربیت در اسلام، آموزش کودکان و بزرگسالان، برنامه‌ریزی آموزشی، اجرای برنامه های آموزشی، ارزیابی آموزش

22

مدیریت مدارک و کتابخانه برای مسجد

2

2

آشنایی با اصول کتاب داری، مدیریت منابع و مدارک، مسائل کتابخانه‌های مساجد، عضو گیری، نگهداری منابع، نرم افزارهای کتابخانه های کوچک، شیوه های ارتقا سطح کتاب‌خوانی

23

روش تحقیق کاربردی

2

2

آشنایی با روش‌های تحقیق متناسب با نیازهای مسجد، پیمایش، مورد کاوی، تاریخی تطبیقی،

از بین عناوین ذکر شده در جدول بالا دانشجو حسب علاقه و توانایی حداقل 10 واحد را انتخاب می‌نماید که مبنای دوره پژوهشی وی نیز می‌باشد.

البته بدیهی است در سال‌های اولیه راه اندازی دوره امکان ارائه همه عناوین وجود ندارد و به مرور سرفصل‌ها و طرح درس‌های جدید برای دروس مذکور نوشته و تکمیل می‌شوند. کاربرگ پیشنهاد سرفصل درس در زیر ارایه شده است. لازم است در مرحله بعد برای هریک از دروس کاربرگ مذکور تکمیل شود.

 

 

 

 

 

 


 

کاربرگ پیشنهاد سرفصل درس

نام درس:

شماره‌ی درس:

تعداد واحد:

نوع درس (اعمّ از نظری، عملی، نظری ـ عملی و...)

مقطع:

تعداد ساعت:

پیش‌نیاز:

شرح درس: (بین 3 تا 5 خط)

اهداف درس (در حیطه‌های دانشی، گرایشی، شناختی، مهارتی و ، مبتنی بر اهداف کلّی و تفصیل و سه‌گانه‌ی رشته):

سرفصل درس: (دقّت شود که در طول نیم‌سال قابل تحقّق باشد)

منابع اصلی:

منابع فرعی:

 

جمع بندی و ارایه پیشنهادهای اجرایی و مطالعاتی

در دنیای کنونی بسیاری از پدیده‌ها در قالب سازمان ظهور و بروز می‌یابند و بدیهی است که نهادها و سازمان های مذکور نیازمند مدیریت و راهبری و سیاست‌گذاری هستند. نویسنده با این دغدغه که مسجد به عنوان مهم‌ترین سازمان اجتماعی در الگوی اسلامی نیازمند مدیریت کردن در سطح خرد و کلان است، مقاله پیش رو را نوشته است. در این مقاله کارکرهای مسجد احصا نشده اند- همانند بسیاری از مقالات که تاکنون نوشته شده اند- بلکه با مفروض دانستن کارکردهای چندگانه مسجد، برنامه درسی رسمی رشته مدیریت امور مساجد را پیشنهاد داده است.

البته طراحی این دوره به معنای غفلت از طراحی دوره های کوتاه مدت برای همه ائمه جماعات  خدام و هیت امنا نیست که می توان با برنامه ریزی دوره های موجود همچون سفیران هدایت و دوره های مرکز امور رسیدگی به مساجد را به آن منضم نمود و تکمیل کرد.

این رشته را فعلاً بدون گرایش پیشنهاد دادیم ولی در آینده و پس از چند دوره اجرا و بر اساس اهداف دوره، حداقل پیشنهاد گرایش‌های زیر داده می شود:

1-‌ گرایش توانمندسازی ائمه جماعت،

2-گرایش اداره داخلی مسجد،

3- گرایش مطالعات مسجد

4- گرایش سیاست گذاری مساجد.

در مقام اجرا می‌توان از ظرفیت مراکز حوزوی و دانشگاه‌هایی همچون امام صادق علیه السلام، باقرالعلوم علیه السلام ، امام حسین علیه السلام استفاده کرد، اگرچه در یک الگوی بلند پروازانه می توان دانشگاه بین المللی امام سجاد علیه السلام را پیشنهاد داد که برنامه تربیتی کلان و بلند مدت را در آن پی‌گیری نمود.

 

 

منابع:

o        http://tth.ir مرکز تخصصی آموزشی تبلیغ حوزه علمیه قم

o        http://www.ankara.icro.ir سایت رایزن فرهنگی ایران در ترکیه

o        خاقانی زاده مرتضی، فتحی واجارگاه کورش. الگوهای برنامه درسی دانشگاهی. فصل‌نامه علمی- ترویجی راهبردهای آموزش. 1387; 1 (2) :10-18

o        حمیدیا، بابک (1393). واکاوی تطبیقی وتاریخی پدیده دانشگاه دینی در جهان معاصرو معرفی وتنظیم الگوهای کاربردی موجوددر این عرصه(تجاربی برای دستیابی به الگوی دانشگاه اسلامی). دانشگاه امام صادق علیه السلام.

o        برنامه ریزی درسی، دایره‌المعارف آموزش عالی، بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی، جلد اول، صفحه 210، تهران، 1383،چاپ اول.

o        برنامه‌ریزی درسی و مدرسه، گفتگو با دکتر حسن ملکی، ماهنامه رشد مدیریت مدرسه، شماره 8، اسفند 1387، ص6

o        نادر علی قورچیان و فروغ تن ساز، سیمای روند تحولات برنامه درسی به عنوان یک رشته تخصصی از جهان باستان تا جهان امروز، ،تهران،1374،چاپ اول

o        خندان، اصغر (1386). طراحی برنامه‏ی درسی گروه معارف اسلامی برای دوره‏ی کارشناسی‌ارشد پیوسته‏ی تمام رشته‌های دانشگاه امام صادق‏‌علیه‌السلام، گروه معارف اسلامی دانشگاه امام صادق‌علیه‌السلام.

o        نصر، احمد رضا و اصغر سلطانی(1387) ضرورت تاسیس، ساختار آموزشی و محتوای برنامه درسی دوره کارشناسی ارشد آموزش علوم، روان‌شناسی و علوم تربیتی، سال سی و هشتم، شماره4 ، صص 189-210.

 



[1] faith-based school

[2] Seminary or Theological colleges

[3] XXIII Session, Council of Trent, ch. XVIII. Retrieved from J. Waterworth, ed. (1848).The Canons and Decrees of the Sacred and Oecumenical Council of Trent. London: Dolman. Pp. 170–92.

http://history.hanover.edu/texts/trent/ct23.html. Retrieved June 16, 2009.

[4] Bible college

[5] BibleCollegeGuide.com

[6] Jon Nixon

[7] Towards The Virtuous University : The Moral Bases Of Academic Practice

[8] Good University

[9] Scholarship

[10] Academic Excellence

[11] Public Good

[12] The Science of Religions

[13] Comparative Religion

[14] Max Muller

[15]  گفتگو با حجت الاسلام شاطری « شاطری دبیر شورای اسلامی شدن دانشگاه‌ها»

[16]Curriculum

[17]. Eash  

آیکن پایین 4 آیکن پایین 3 آیکن پایین 2 آیکن پایین 1 آیکن پایین 4 آیکن پایین 3 آیکن پایین 2 آیکن پایین 1آیکن پایین 4 آیکن پایین 3 آیکن پایین 2 آیکن پایین 1آیکن پایین 4 آیکن پایین 3 آیکن پایین 2 آیکن پایین 1